سخن در اختلاف نظر مردم دربارهء جنگ جمل و كشتار آن دربارهء كسانى كه عهده‌دار اين جنگ بوده‌اند ، عمل آنان نشان دهندهء اعتقاد ايشان و ظاهر ايشان راهنماى باطن آنان است . در مورد امير المؤمنين على ( ع ) و فرزندان و خويشاوندانش - كه از بنى هاشمند - و پيروانش از مهاجر و انصار و ديگر مؤمنان ، معلوم است كه در اين جنگ و خونريزى و روا داشتن كشتار گروه مخالف هرگز در فكر جستجوى نعمت اين جهانى و ترك پاداش آن جهانى نبوده‌اند و قصد آنان تمسك به دين و تقرب به خداوند متعال بوده است و لازم مىدانسته‌اند در آن مورد كوشش كنند و ترك جنگ و روى گرداندن از آن را از كارهاى ناپسند و موجب عقاب مىدانسته‌اند . مگر اين گفتار مشهور امير المؤمنين على ( ع ) را نشنيده‌اى ؟ كه چون دربارهء جنگ با آن قوم از او پرسيدند چنين فرمود : « چاره‌اى جز جنگ با ايشان يا كافر شدن به آنچه كه خداوند بر محمد ( ص ) نازل كرده است نداشتم . » « 1 » و اين سخن عمار بن ياسر - كه خدايش رحمت كناد - كه چنين گفت : « اى مردم به خدا سوگند آنان مسلمان نشدند بلكه به ظاهر تسليم شدند و كفر را در دل خويش پوشيده داشتند و چون براى اظهار آن ياورانى يافتند كفر خود را آشكار كردند . » « 2 » و نظير اين دو گفتار از گروه بسيارى از شيعيان على ( ع ) نقل شده است كه بيان تمامى آنها موجب طولانى شدن سخن است و معانى گفتارشان از ظاهر كردارشان نيز استنباط مىشود و نيت ايشان آشكار مىگردد و دانشمندان در اين باره چيز ديگرى نمىگويند ، ولى بديهى است براى نادانان كه اخبار صحيح را نشنيده و در مورد روايات تأمل و دقت نكرده و عبرت نگرفته‌اند موضوع شبهه‌ناك است . از سوى ديگر ، از ظاهر عايشه و طلحه و زبير و گروه بسيارى از همراهان آنان چنين استنباط مىشود كه در مورد جنگ با امير المؤمنين على ( ع ) و يارانش

--> ( 1 ) اين گفتار امير المؤمنين على ( ع ) با اندك تفاوتى در نهج البلاغه ، چاپ فيض الاسلام ؛ ص 133 ، ضمن خطبهء 53 و ابن ابى الحديد ، شرح نهج البلاغه ، چاپ محمد ابو الفضل ابراهيم ، مصر ، 1959 م ؛ ج 4 ، ص 6 آمده است . م ( 2 ) اين گفتار عمار ياسر با سوگندى مؤكدتر در وقعة صفين نصر بن مزاحم ( در گذشتهء 212 ه ق ) ، چاپ عبد السلام محمد هارون ، مصر ، 1382 ه ق ؛ ص 215 و 216 آمده است . م